Iranian Electric Industry Journal of Quality and Productivity

fa ﺍﺭﺍﺋﻪ ﻳﻚ ﭼﺎﺭﭼﻮﺏ ﻧﻈﺎﻡﻣﻨﺪ ﻛﺎﻫﺶ ﺳﻮﮔﻴﺮی ﺷﻨﺎﺧﺘﻲ ﺑﺮﺍی ﺑﻬﺒﻮﺩ ﺗﺼﻤﻴﻤﺎﺕ ﺳﺎﺯﻣﺎﻧﻲ Providing a systematic framework for reducing cognitive bias to improve organizational decisions عمومى General پژوهشي Research تشخیص سازمانی نقشی بنیادین در موفقیت ابتکارات تغییر سازمانی ایفا می‌کند؛ زیرا از یک‌سو مبنای انتخاب مداخلات مناسب مدیریتی است و از سوی دیگر میزان آمادگی سازمان برای پذیرش و اجرای تغییر را تعیین می‌کند. با وجود تأکید گسترده ادبیات مدیریت و علوم رفتاری بر اهمیت تشخیص سازمانی، توجه اندکی به خودِ فرآیند تشخیص و به‌ویژه نقش سوگیری‌های شناختی در تضعیف کیفیت تشخیص و تصمیم‌گیری سازمانی معطوف شده است. سوگیری‌های شناختی، به‌عنوان الگوهای نظام‌مند خطا در ادراک، قضاوت و تفسیر اطلاعات، می‌توانند موجب انحراف فرآیند تشخیص از شواهد عینی شده و زمینه‌ساز تصمیم‌های نادرست و شکست برنامه‌های تغییر شوند. بر این اساس، هدف مقاله حاضر ارائه یک چارچوب یکپارچه، نظام‌مند و مبتنی بر شواهد برای کاهش سوگیری‌های شناختی و بهبود تصمیمات تشخیصی در سازمان‌هاست که قابل استفاده در صنایع و حوزه¬های مختلف و خصوصاً در صنعت برق نیز می¬باشد. این مقاله از نوع توسعه‌ای-کاربردی بوده و با رویکرد آمیخته انجام شده است. در بخش کیفی، از طریق مرور نظام‌مند و یکپارچه ادبیات علمی منتشرشده بین سال‌های ۲۰۱۰ تا ۲۰۲۵، مبانی نظری مرتبط با سوگیری‌های شناختی، فرآیند تشخیص سازمانی و راهبردهای کاهش سوگیری استخراج و تحلیل شده است. در بخش کمی، چارچوب پیشنهادی با نظر ۱۵ نفر از خبرگان دارای تجربه هم‌زمان دانشگاهی و مدیریتی مورد اعتبارسنجی قرار گرفت. تحلیل داده‌ها با استفاده از تحلیل محتوا و تحلیل مضمون انجام شده است. یافته‌ها منجر به شناسایی سه مضمون اصلی شامل «دانش»، «فرآیند تشخیص» و «کاهش سوگیری شناختی» شد که در قالب یک چارچوب سه‌لایه‌ای و سلسله‌مراتبی سازمان‌دهی گردید. لایه دانش شامل دانش نشانه‌ها، سیستم‌ها، استانداردها و راه‌حل‌هاست؛ لایه فرآیند تشخیص، مراحل گردآوری اطلاعات، ملاک‌سازی، ارزیابی و اعتبارسنجی به‌همراه مکانیزم‌های بازخورد و تکرار را دربرمی‌گیرد؛ و لایه کاهش سوگیری شناختی با تمرکز بر ملاحظات شناختی فردی و طراحی محیط تصمیم‌گیری، نقش کنترل کیفیت شناختی کل فرآیند تشخیص را ایفا می‌کند. چارچوب پیشنهادی علاوه بر ارزش نظری، ابزارهای عملی برای مدیران را فراهم می‌آورد و بستری مناسب برای توسعه تصمیم‌گیری مبتنی بر شواهد در سازمان‌ها ایجاد می‌کند. Organizational diagnosis plays a fundamental role in the success of organizational change initiatives, because on the one hand it is the basis for selecting appropriate management interventions and on the other hand it determines the level of readiness of the organization to accept and implement change. Despite the extensive emphasis in the management and behavioral sciences literature on the importance of organizational diagnosis, little attention has been paid to the diagnosis process itself and especially the role of cognitive biases in weakening the quality of organizational diagnosis and decision-making. Cognitive biases, as systematic patterns of error in perception, judgment, and interpretation of information, can cause the diagnosis process to deviate from objective evidence and lead to incorrect decisions and the failure of change programs. Accordingly, the aim of the present article is to present an integrated, systematic, and evidence-based framework for reducing cognitive biases and improving diagnostic decisions in organizations, which can be used in various industries and fields, especially in the electricity industry. This article is of a developmental-applied type and was conducted with a mixed approach. In the qualitative part, through a systematic and integrated review of scientific literature published between 2010 and 2025, theoretical foundations related to cognitive biases, organizational recognition process, and bias reduction strategies have been extracted and analyzed. In the quantitative part, the proposed framework was validated with the opinions of 15 experts with simultaneous academic and managerial experience. Data analysis was performed using content analysis and theme analysis. The findings led to the identification of three main themes including "knowledge", "diagnosis process" and "cognitive bias reduction", which were organized in a three-layer and hierarchical framework. The knowledge layer includes knowledge of signs, systems, standards and solutions; the diagnosis process layer includes the stages of information collection, criterion-setting, evaluation and validation along with feedback and iteration mechanisms; and the cognitive bias reduction layer plays the role of controlling the cognitive quality of the entire diagnosis process by focusing on individual cognitive considerations and designing the decision-making environment. In addition to its theoretical value, the proposed framework provides practical tools for managers and creates a suitable platform for the development of evidence-based decision-making in organizations. سوگیری شناختی؛ تشخیص سازمانی؛ تصمیم‌گیری؛ چارچوب نظام‌مند؛ تصمیم‌گیری مبتنی بر شواهد Cognitive bias, Organizational recognition, Decision making, Systematic framework, Evidence-based decision making 1 9 http://ieijqp.ir/browse.php?a_code=A-10-1659-1&slc_lang=fa&sid=1 Masoud Ghasemi مسعود قاسمی abniki@tavanir.org.ir 0559814682 10031947532846007715 Yes Tavanir Co. شرکت توانیر